Pszczelarstwo niestety niesie ze sobą pewne trudności i niewygodne sytuacje, które należy monitorować. Do przykrych trosk pszczelarza należą choroby pszczół, które mogą bardzo zaszkodzić naszym rodzinom pszczelim. Dlatego warto obserwować pszczoły i w przypadku oznak choroby natychmiast rozpocząć leczenie, lub też usunąć przyczyny, które prowadzą do złego funkcjonowania rodziny pszczelej i jej zaburzeń.
Przegląd oparto na archiwalnym tekście. Nazewnictwo, dane o występowaniu chorób oraz opisane metody zwalczania wymagają aktualnej weryfikacji. Objawy opisane w artykule nie zastępują rozpoznania laboratoryjnego ani zaleceń lekarza weterynarii.
Choroby możemy podzielić na kilka kategorii, w zależności od tego, którą część rodziny pszczelej atakują (choroby czerwiu, pszczół, matek), lub w zależności od sposobu rozprzestrzeniania (wirusowe, bakteryjne, grzybicze, choroby wywołane szkodnikami lub zatruciem). Według pochodzenia dzielimy choroby zakaźne na infekcyjne i inwazyjne. Choroby infekcyjne są wywoływane przede wszystkim przez bakterie i grzyby, natomiast inwazyjne są spowodowane przez różne pasożyty.
Choroby i zaburzenia czerwiu
Choroby czerwiu wyróżniają się tym, że nie przenoszą się na dorosłe pszczoły i odwrotnie, choroby dorosłych pszczół nie przenoszą się na czerw. Wyjątkiem w tym względzie są choroby aspergiloza i warroza, na które może zachorować cała rodzina pszczela, czyli czerw i dorosłe osobniki. Do najbardziej niebezpiecznych chorób czerwiu należy gnilna choroba czerwiu, zgnilec amerykański lub europejski oraz warroza, dlatego należy poświęcić tym chorobom szczególną uwagę.
Ginący czerw z głodu
Do ginącego czerwiu z głodu i jego następnego pożerania przez pszczoły dochodzi, gdy w ulu jest brak pokarmu. Ma to zwykle miejsce pod koniec zimy lub na początku wiosny, gdy została skonsumowana większa część zapasów zimowych. Możemy to zaobserwować, gdy na dnie ula lub w komórkach plastrów znajdują się skórki z niezasklepionego czerwiu. Czasami czerw jest zasklepiony, ale wieczka są uszkodzone i części larw wysuszone. Zamieranie czerwiu z głodu ustaje, jeśli w ulu zostaną uzupełnione zapasy pożywienia.
Ginący czerw z zimna
Problem ginącego czerwiu z zimna może pojawić się w przypadku, gdy wiosną zaczerwiona jest duża powierzchnia plastrów, a następuje nagła zmiana warunków klimatycznych (nagłe ochłodzenie). Czerw ginie w najgorzej ogrzewanych obszarach ula, zwłaszcza na brzegach plastrów. Martwy czerw ma szary lub nawet czarny kolor. Problem pojawia się przy rozkładzie martwego czerwiu, co przynosi do ula nieprzyjemne objawy bakteryjnego rozkładu (np. zgnilizny).
Ginący czerw z przegrzania
Czerw ginie z przegrzania, gdy temperatura przekroczy 36 ˚C na dłuższy czas. Ten stan pszczelarz często powoduje sam, ponieważ nie zauważa zamkniętych lub zatkanych wlotków, co pogarsza wentylację ula. Pszczoły starają się obniżyć temperaturę ula za pomocą odparowywania wody, aby spadła poniżej 36 ˚C. Jeśli stan ten utrzymuje się przez dłuższy czas i w ulu zabraknie wody, pszczoły mają tendencję do jej wysysania z komórek, gdzie jest czerw. W takim przypadku czerw ginie.
Infekcje wirusowe:
Infekcja wirusowa czerwiu
Na szczęście ta choroba nie jest zbyt rozpowszechniona. Jeśli już się pojawi, zazwyczaj nie prowadzi do likwidacji rodziny pszczelej, tylko do czasowego jej osłabienia. Tę infekcję wirusową rozprzestrzenia wirus kulisty Morator aetatulae. Choroba pojawia się głównie na wiosnę, a latem sama znika. Wirusy rozmnażają się w gruczołach gardzielowych i wydzielają się z sekretem, który pszczoły dodają do powstających zapasów miodu, skąd trafiają bezpośrednio do larw, które po zarażeniu giną i wysychają. W wysuszonym czerwiu wirus ten nie przeżywa. Larwy i czerw mogą być zakażone do czterech dni, później są już odporne na tę chorobę. Martwe larwy są badane, aby wykluczyć zarażenie zgnilcem amerykańskim czerwiu.
Infekcje bakteryjne:
Zgnilizna czerwiu
Choroba ta jest spowodowana przez szeroki zakres bakterii, które atakują jeszcze niezasklepiony czerw. Ta choroba należy do niebezpiecznych, dlatego konieczne jest jej monitorowanie. Według przytoczonych danych historycznych występowanie choroby w Czechach było niewielkie, a w sąsiednich krajach autor podawał około 10% rodzin. Głównymi źródłami tej choroby są dwa patogeny: Melissococcus pluton i Paenibacillus alvei, ale mogą się przyczynić również inne patogeny. Bakterie rozmnażają się w żołądku pszczół, dokąd trafiają z pokarmem. Część larw ginie natychmiast, inne opierają się chorobie i wydzielają kał zawierający bakterie, które się dalej rozprzestrzeniają. Z larw, które przeżyją i wytworzą oprzęd, wykluwają się mniejsze pszczoły, które mają na swoim ciele dalsze patogenne zarodki, które dalej przenoszą inne choroby. Zazwyczaj jednak czerw zarażony ginie jeszcze przed zasklepieniem. Jeśli pszczoły czyścicielki nie usuną go z ula, czerw wysycha w komórkach. Zgnilizna czerwiu występuje przede wszystkim na wiosnę, szczególnie jeśli wiosna jest bardziej wilgotna. Zarażone rodziny pszczele szybko słabną i zazwyczaj giną. Ze względu na niebezpieczeństwo tej choroby, w przypadku jej diagnozy natychmiast informowana jest Państwowa Inspekcja Weterynaryjna, która we współpracy z odpowiednim urzędem gminnym natychmiast podejmuje wszystkie konieczne środki. Określone jest ognisko choroby i wyznaczone są strefy ochronne w otoczeniu zakażenia.
Zgnilec złośliwy
Zgnilec złośliwy jest najgroźniejszą chorobą czerwiu pszczelego. Niebezpieczeństwo tej choroby tkwi w wysokiej odporności spor bakterii, które ją wywołują. W związku z tym jest bardzo trudna do zwalczenia w rejonie, gdzie się pojawi. Chorobę wywołuje niebezpieczna bakteria Paenibacillus larvae larvae. Jej spory mogą przetrwać w glebie otaczającej zainfekowane ule przez kilkadziesiąt lat, co umożliwia jej ponowne rozprzestrzenienie. Bakteria ma owalny kształt i wyposażona jest w rzęski, które umożliwiają jej ruch. Spory bakterii rozwijają wokół siebie ochronną osłonę, która je zabezpiecza. Bakteria produkuje dużą ilość proteaz, substancji rozkładających białka. W trakcie tego procesu powstają m.in. toksyczne substancje, które są trujące dla larw pszczół. Bakteria rozmnaża się w żołądku, w którym szybko się mnoży, zużywając białka, które rozkłada, a przy tym wydziela liczne enzymy i toksyczne substancje uszkadzające błonę żołądka, co pozwala bakterii przenikać do całego ciała. Po zasklepieniu larwy umierają na ogólną sepsę. Resztki larw wysychają, a pozostałe pszczoły starają się je usunąć z ula, co powoduje roznoszenie infekcji w ulu. Spory bakterii rozprzestrzeniają się dalej po ulu, niektóre osiadają na ciałach pszczół robotnic i są rozprzestrzeniane w okolicy. Bakteria może również być przenoszona przez inne pasożyty i szkodniki. Znaczący udział w rozprzestrzenianiu bakterii mają również nieodpowiedzialni pszczelarze, którzy nie przestrzegają zasad higieny, używają starych uli i zanieczyszczonych narzędzi. Kliniczne objawy można zaobserwować dopiero w zasklepionym czerwiu. Czerw traci swoją barwę i segmentację, pokrywki komórek są szare, zapadnięte lub nawet podziurawione. Ciała larw stopniowo miękną, aż przekształcają się w szarobrązową lepką masę. Diagnostykę choroby musi przeprowadzić odpowiedni specjalista. Dorosłe pszczoły są odporne na tę bakterię, niestety bakterie, którymi są zarażone, pozostają wciąż żywe i mogą je dalej roznosić. Dlatego konieczna jest profilaktyka, a zainfekowane pszczoły należy jak najszybciej zlikwidować. W przypadku wykrycia choroby informowana jest Państwowa Inspekcja Weterynaryjna, która natychmiast wprowadza w życie wszystkie niezbędne środki mające na celu zapobieżenie dalszemu rozprzestrzenianiu się choroby.
Choroby grzybicze:
Grzybica wapienna czerwiu pszczelego
Grzybica wapienna czerwiu pszczelego jest najbardziej rozpowszechnioną chorobą grzybiczą i chociaż nie jest jedną z najbardziej niebezpiecznych chorób, poświęca się jej wystarczającą uwagę ze względu na to, że osłabia rodzinę pszczelą. Przyczyną choroby jest mikroskopijny grzyb Ascosphaera apis, który występuje w formie małych lub większych owocników. W owocnikach powstaje duża liczba zarodników. Larwy pszczele zarażają się przede wszystkim przez pożywienie, czasem zarodniki mogą przenikać przez skórę larwy. Zarodniki w żołądku larw kiełkują i w jelitach rosną długie nitki, które stopniowo przenikają przez ścianę jelita i wypełniają całe ciało larwy, wyrastając na powierzchnię larwy, gdzie tworzą owocniki. Najbardziej wrażliwe na ten grzyb są larwy w wieku trzech do sześciu dni. Czerw trutowy jest bardziej wrażliwy niż czerw robotniczy. Dorosłym pszczołom grzyb nie szkodzi, niestety za ich pomocą może być rozprzestrzeniany po ulu. Pszczoły wynoszą martwe larwy z ula, i w ten sposób zarodniki grzyba rozprzestrzeniają się dalej. Kolejne zagrożenie rozprzestrzenianiem się związane jest z osłabieniem roju, którego zainfekowane zasoby zaczynają plądrować okoliczne roje, czym przenoszą zakażenie do pobliskich uli. Może się zdarzyć, że rój nie zachoruje, mimo że zarodniki grzyba są obecne w ulu. Zależy to przede wszystkim od siły roju, jakości matki, pożywienia i warunków środowiskowych. Niepożądane skutki może także wywoływać stosowanie pestycydów w pobliżu uli. Choroba często rozwija się równocześnie z wirusową chorobą czerwiu. Zarodniki mogą przetrwać nawet 15 lat w zabudowie ula, glebie czy sprzęcie mającym kontakt z pszczołami. Najdłużej grzyb może przetrwać w miodzie, wosku czy pyłku. Chory czerw jest rozpoznawalny po zasklepieniu, które jest zapadnięte, plamiste. Czerw przekształca się w papkowatą masę, mogą na nim być widoczne kępy owocników. Jeżeli grzyb przeszyje całe ciało, larwa zmienia się w białą mumię, przypominając wapienną kopię larwy. Środkiem ochrony przed grzybem jest dokładne czyszczenie i dezynfekcja ula, zniszczenie wszystkich plastrów z zainfekowanymi larwami, dezynfekcja sprzętu i narzędzi używanych przy pracy z pszczołami. Jako środek profilaktyczny używamy wyłącznie nowych uli i plastrów, nigdy nie stosujemy starych, ciemnych elementów mogących przenosić zakażenie.
Kamica czerwiu pszczelego
Ta choroba jest mniej rozpowszechniona niż grzybica wapienna czerwiu pszczelego, przebieg i skutki ma podobne. Chorobę powoduje głównie grzyb Aspergillus flavus, czasem także Aspergillus fumigatus. Zarodniki choroby mogą rozprzestrzeniać się przez wiatr, wodę i pożywienie. Przez pożywienie dostają się do czerwiu, w którym kiełkują. Grzyb przerośnie całą larwę, z której tworzy się bardzo twarda mumia. Ten grzyb może również atakować dorosłe pszczoły. Objawy kliniczne są bardzo podobne do grzybicy wapiennej i choroba ma zbliżony przebieg, diagnostykę oraz profilaktykę.
Choroby i zaburzenia dorosłych pszczół
Biegunka pszczół
Biegunka pszczół jest schorzeniem, które występuje pod koniec zimy, kiedy ich worki kałowe są już znacznie przepełnione. Ogólnie rzecz biorąc, jeżeli masa worka kałowego przekroczy połowę masy całej pszczoły, wtedy ich mięśnie tracą napięcie i pszczoły zanieczyszczają ul, co powoduje jego zabrudzenie. Dotknięte tym problemem pszczoły starają się jak najszybciej wylatywać z ula, są niespokojne, opuszczają kłąb zimowy. Efekty zaburzenia można zauważyć również na wylotku ula, który jest zabrudzony odchodami.
Najważniejsze jest ustalenie przyczyny tego zaburzenia. Biegunka pszczół może powstać z niewłaściwego składu zimowych rezerw pożywienia, kiedy pszczoły nie są w stanie w pełni przetworzyć pożywienia i powstaje dużo odpadów. Biegunka pszczół występuje również podczas długotrwałych zim, czy częstego niepokojenia pszczół w okresie zimowym. Duże niebezpieczeństwo występuje, jeżeli biegunka pszczół jest objawem innej choroby. W związku z tym istotne jest zbadanie martwych pszczół, aby wykluczyć tę możliwość. Biegunce pszczół często towarzyszą choroby takie jak nosemoza, warroza lub zakażenia przez roztocza. Z chorób powodujących biegunkę w ulu może rozwinąć się czerwonka, dlatego należy jak najszybciej usunąć przyczyny.
Zaparcie pszczół
Zaparcie dotyka przede wszystkim młode pszczoły, które spożywają dużą ilość pyłku. Jeżeli w ulu jest duża dysproporcja pomiędzy karmicielkami a potomstwem, pszczoły są zmuszone do spożycia większej ilości pyłku, co prowadzi do zaparcia. Stan ten może być również spowodowany spożyciem toksycznego pyłku z roślin trujących lub zimną pogodą, która nie sprzyja zdrowiu pszczół. Leczenie zaparcia można rozpocząć od karmienia pszczół silnie rozcieńczonym roztworem cukru lub miodem.
Wirusowe zakażenia:
Wirusowy paraliż pszczół
Paraliż pszczół jest spowodowany przez szeroką gamę wirusów. Może się zdarzyć, że rój zawiera wirusa, ale choroba się nie rozwija. Objawy choroby to porażenie pszczół, które nie mogą latać, występują drżenia, mają gwałtowne ruchy, przyspieszone oddychanie, często pełzają po ziemi lub wspinają się po łodygach roślin. Jeżeli są w ulu, skupiają się w jego górnej części. Czasem objawy obejmują także utratę owłosienia. Choroba jest podzielona na kilka grup, na podstawie objawów i przebiegu choroby: wirus ostrego paraliżu pszczół, wirus powolnego paraliżu pszczół, wirus X lub wirus Arkansas. Aby zwalczyć chorobę, należy usunąć martwe pszczoły i spalić je. Ul i ramki myje się gorącym 5% roztworem sody kaustycznej lub potasowej.
Zakażenia bakteryjne dorosłych pszczół
Riketsioza
Riketsioza wywoływana jest przez bakterię z gatunku Rickettsia, która atakuje szeroką gamę stawonogów. Choroba została odkryta dopiero w 1949 roku. Zwykle ta bakteryjna infekcja pojawia się razem z nosemozą, posocznicą lub zakażeniem roztoczami. Ponieważ ta choroba nie powoduje poważnych szkód w rodzinach pszczół, jest dziś raczej pomijana i nie jest zbyt dokładnie badana. Objawem choroby jest zmętniała hemolimfa pszczół.
Sepsa
Głównym czynnikiem wywołującym tę chorobę jest bakteria Pseudomonas apisepticus, która dostaje się do hemolimfy pszczół, gdzie swoim działaniem (bezpośrednio lub poprzez wydzielanie toksyn) powoduje śmierć pszczół. Na szczęście, ta bakteria nie powoduje większych szkód. Ze względu na to, że bakteria jest wszechobecna w środowisku, występując w pożywieniu, glebie i wodzie, jest dość rozpowszechniona. Do pszczół bakteria dostaje się drogą powietrzną lub przez pożywienie. Dla zdrowego i silnego roju bakteria nie stanowi zagrożenia, choroba rozwija się tylko w przypadku osłabienia roju. Często atakuje w przypadku, gdy rój jest już zainfekowany nosematozą, co prowadzi do uszkodzenia układu pokarmowego pszczół, ułatwiając bakteriom dostanie się do hemolimfy. Choroba objawia się osłabieniem pszczół, co prowadzi do niemożności lotu. Czasami występuje również utrata owłosienia. Diagnostyka prowadzona jest na żywych pszczołach i plastrach z czerwiem, głównie w celu wykluczenia innych, bardziej niebezpiecznych chorób. Profilaktyka przeciwko chorobie opiera się głównie na higienie; w przypadku jej wystąpienia należy zdezynfekować ul i wszystkie narzędzia pszczelarskie używane do pracy z pszczołami, a także przekopać glebę wokół uli i zdezynfekować ją mlekiem wapiennym. Należy również zbierać martwe pszczoły i spalać je. Można także przenieść ul w bardziej odpowiednie miejsce (z cienia lub wilgoci).
Choroby inwazyjne:
Amoebioza pszczół
Amoebiozę pszczół wywołuje pasożyt Amoeba pszczół (Malpighamoeba mellificae). Do zakażenia dochodzi przez pożywienie lub wodę. W układzie pokarmowym pszczół z cysty uwalniają się zarodniki, które atakują gruczoły malpighijskie. Amoeba rozwija się w organizmie pszczoły przez ponad trzy tygodnie. Po tym czasie dojrzała amoeba zaczyna produkować nowe cysty, które są wydalane wraz z odchodami. W miarę upływu czasu dochodzi do atrofii komórek nabłonkowych, organizm pszczoły zostaje wypełniony amoebami i zalany toksynami, co ostatecznie prowadzi do śmierci pszczół.
Nosemoza
Nosemozę wywołuje pierwotniak Nosema apis. Dzisiaj jest to najczęściej występująca choroba wśród społeczności pszczół. Szacuje się, że w Republice Czeskiej tym pierwotniakiem zakażone jest ponad 50% wszystkich rojów. Pszczoły zarażają się pierwotniakiem przez spory obecne w pożywieniu. Tak zarodek dostaje się do ula. Źródłem zakażenia mogą być również inni szkodnicy, którzy przedostają się do uli, a nawet sam pszczelarz, który przynosi pierwotniaki na używanych ramkach, plastrach czy ulach. W plastrach zakażenie rozprzestrzenia się głównie przez koprofagię, tj. spożywanie odchodów. Pierwotniak do swojego rozwoju wymaga wąskiego zakresu temperatur między 30°C a 36°C; jeśli temperatura w ulu nie osiąga tych wartości, rozwój pierwotniaka zostaje zahamowany. Pierwotniak żyje w układzie pokarmowym pszczoły, skąd atakuje organizm. W ciągu pierwszych pięciu dni po zakażeniu bakterie saprofityczne przedostają się przez ścianę jelita do hemolimfy. Zaatakowane ściany jelit tracą swoje właściwości i stopniowo cały układ pokarmowy pszczoły zostaje sparaliżowany. Przestaje prawidłowo przetwarzać pożywienie, co prowadzi do braku białek i innych składników odżywczych. Pszczoła traci zdolność karmienia czerwiu i matki oraz przedwcześnie się starzeje. Zimą zaburzenia wydalania mogą prowadzić do zanieczyszczania ula odchodami. Chore pszczoły zdychają przedwcześnie.
Warroza pszczół
Warroza jest wywoływana przez niebezpiecznego pasożyta Varroa destructor. Samice roztocza dostają się do uli na ciałach robotnic. Po rozprzestrzenieniu się choroby w ulu, Varroa destructor jest roznoszona przez trutnie, które wylatują z ula. Tuż przed zasklepieniem czerwiu samica przechodzi na niego. Po zasklepieniu czerwiu samica składa maksymalnie 5 jaj, z których wykluwają się larwy, przechodzące przez kolejne stadia rozwojowe jako protonimfa i deutonimfa. W ciągu kolejnych 6 dni wykluwają się dorosłe samce, a po 9 dniach samice. Samce giną zaraz po zapłodnieniu, jeszcze w komórce, a zapłodnione samice przylegają do dorosłych i komórkę opuszczają. Samica żyje na dorosłych przez kilka dni, po czym przechodzi do kolejnej komórki, a cykl się powtarza. Niebezpieczeństwo roztocza polega na tym, że odżywia się hemolimfą pszczół, co je osłabia, powoduje rany i może przenosić inne choroby. Roztocza diagnozuje się poprzez obecność martwych samic w wodzie. Warroza jest leczona zgodnie z instrukcjami Państwowej Inspekcji Weterynaryjnej, która zarządza leczeniem w rejonach, gdzie występuje roztocz.
Akarapidoza — choroba roztoczowa tchawic
Autor podawał, że do czasu powstania tekstu nie notowano w Czechach akarapidozy od 1986 roku. Niemniej jednak wciąż występuje w krajach sąsiadujących, więc warto na nią uważać. Chorobę wywołuje pasożyt Acarapis woodi. Ten pasożyt jest bezpośrednio związany z pszczelimi społecznościami i poza ulem ginie w ciągu kilku dni. Zapłodnione samice osiedlają się w tchawicach młodych pszczół. Choroba zwykle objawia się pod koniec zimy lub po dłuższych okresach złej pogody, gdy większość pszczół znajduje się w ulu. Choroba objawia się niepokojem pszczół, zainfekowane osobniki nie latają i zwykle gromadzą się na dnie ula, gdzie również giną. Rój może umrzeć z powodu braku zasobów, gdyż zdrowe, zdolne do lotu pszczoły umierają stopniowo.
Mały chrząszcz ulowy (Aethinoza)
Aethinozę wywołuje niebezpieczny chrząszcz Aethina tumida, który zaczął się rozprzestrzeniać w ostatnich dziesięcioleciach. Jego pierwotnym siedliskiem jest południowa Afryka, skąd rozprzestrzenia się na cały świat, stanowiąc nowe zagrożenie dla zdrowia naszych pszczół. Samice składają jaja w rzadko użytkowanych częściach ula, z których po czterech dniach wykluwają się larwy. W ulu żywią się plastrami, pyłkiem, miodem, a niestety również czerwiem pszczelim. Dorosłe osobniki opuszczają ul i przepoczwarzają się w glebie, skąd rozprzestrzeniają się dalej. Największe zagrożenie dla społeczności pszczół stwarza ten chrząszcz, gdy jego larwy mnożą się nadmiernie i niszczą węzę pszczelą do tego stopnia, że ul przestaje funkcjonować. Brak jest wiarygodnego sposobu zwalczania tego chrząszcza, dlatego konieczne jest przestrzeganie przepisów dotyczących importu pszczół, aby opóźnić jego inwazje.
Świdrak pszczeli (Braulioza)
Na ciałach pszczół mogą żyć małe muchy Braula coeca. Ich wielkość nie przekracza 1,5 milimetra. W przytoczonym opisie z Czech muchy te występowały dość często, w niektórych regionach nawet w 20% uli. Samica muchy składa jaja na niezasklepionych komórkach plastrów z miodem. Wyklute larwy żywią się miodem i wiercą małe tuneliki w plastrze, które są widoczne gołym okiem. Po 21-dniowym rozwoju larwy przepoczwarzają się i przekształcają w dorosłe osobniki, które przechodzą na ciała pszczół. Chociaż nie stanowią bezpośredniego zagrożenia dla pszczół, staramy się je wyeliminować za pomocą fumigacyjnych środków.
Choroby i wady pszczelich matek
Uwaga redakcyjna: początek tego akapitu był uszkodzony w tłumaczeniu i wymaga porównania z oryginałem. Niektóre choroby atakują przede wszystkim matki. Matka pszczela może również zostać dotknięta różnymi wadami, które uniemożliwiają jej prawidłowe składanie jaj, co osłabia rój, a nawet prowadzi do jego śmierci.
Melanoza
Pierwotnymi czynnikami wywołującymi chorobę są grzyb Melanosella mors apis lub bakteria Aerobacter cloacae. Chociaż choroba ta dotyczy głównie matek, mogą być nią zainfekowane również robotnice. Spory lub bakterie dostają się do ula przez pożywienie, atakując przede wszystkim jajniki i gruczoły jadowe pszczół (jeżeli infekcja wywołana jest przez bakterie, atakowane są tylko jajniki). Melanoza nie musi prowadzić do śmierci matki, ale traci ona zdolność składania jaj i musi być zastąpiona.
Nosemoza
Nosemoza występuje również u matek, zwłaszcza młodych, przed wylotem godowym. Młode matki zakażają się zarodnikami pierwotniaka Nosema apis podczas przyjmowania pokarmu dostarczanego przez robotnice. Rozwój nosemozy u matek jest bardzo szybki; już trzeciego dnia od zakażenia ich odchody zawierają nowe zarodniki choroby. Po dwóch–trzech tygodniach matki stają się niezdolne do ruchu i umierają.
Matki trutowe
Matki trutowe to matki składające niezapłodnione jaja w komórkach robotniczych, z których wykluwają się trutnie. Zjawisko to występuje przede wszystkim u starych lub niewłaściwie zapłodnionych matek, a także u matek nigdy nie zapłodnionych. Takie matki natychmiast zastępujemy młodymi. Zdarza się jednak, że na początku również młode matki składają jaja trutowe lub mieszany czerw. Takiej matki nie należy od razu wymieniać, warto poczekać, czy zjawisko jest tylko tymczasowe.
Niepłodność matek
Niepłodność matek może wynikać z różnych zaburzeń. Często spotykaną wadą jest atrofia, czyli zmniejszenie trąbek jajowych. Inne zaburzenia to guzy na jajnikach, anatomiczne nieprawidłowości organów płciowych, mechaniczne uszkodzenia narządów płciowych, zaschnięte płyny ustrojowe w ciele matki (sperma trutnia, resztki organów kopulacyjnych, odchody). Niepłodność może być również związana z inną chorobą, taką jak nosemoza. Kolejnym zaburzeniem prowadzącym do niepłodności jest składanie „głuchych” jaj, które umierają po jednym lub dwóch dniach z powodu niedostatecznego odżywienia w komorze jajowej. Niestety większość przyczyn niepłodności jest nieuleczalna, a matka powinna być jak najszybciej zastąpiona zdrową matką.
Zatkane jajowody matek
Aby u matek nie wystąpiła ta wada, wymagana jest dobra opieka pszczół opiekunek. Po zapłodnieniu większość nadmiarowej spermy musi zostać usunięta z jajowodów matki. Jeśli pszczoły nie dbają wystarczająco o matkę, sperma może pozostać w jajowodach, zgęstnieć i spowodować sepsę i śmierć matki.
