Waroza (inaczej warroza, varroasis apium) to najpoważniejsza i najbardziej rozpowszechniona choroba dotykająca zarówno dorosłe pszczoły, jak i ich czerw. Wywołuje ją roztocz Varroa destructor, pasożyt pochodzący pierwotnie z Azji. Głównym gospodarzem tego pasożyta jest pszczoła wschodnia (Apis cerana), z której przeniósł się na europejską pszczołę miodną (Apis mellifera). Od początku lat 70. XX wieku roztocz ten jest szeroko rozpowszechniony także w Polsce.
Jak przenosi się warroza?
Waroza bardzo łatwo rozprzestrzenia się za pośrednictwem pszczół zalatujących (trutni i robotnic), rójek, porojów oraz przede wszystkim rabunków pomiędzy zdrowymi a już zainfekowanymi rodzinami pszczelimi. Przeniesienie choroby jest również możliwe przy nieostrożnym przemieszczaniu pasiek między stanowiskami.
Cykl życiowy pasożyta
Samice tego roztocza, widoczne gołym okiem, wnikają do komórek plastrów tuż przed ich zasklepieniem. W zasklepionych komórkach przebiega cały ich rozwój – od jaja do dorosłej samicy. W chwili wygryzienia się pszczoły z komórki, wraz z dorosłą samicą, komórkę opuszcza od 2 do 6 nowych zapłodnionych samic gotowych do powtórzenia cyklu. Samice te preferują czerw trutowy. Matki trutowe atakowane są rzadko.
Objawy kliniczne zakażenia
Rodziny pszczele silnie zaatakowane przez warozę stopniowo słabną i tracą odporność na inne choroby. Typowe symptomy obejmują:
- Zaklęsłe, zdeformowane lub nie do końca wykształcone skrzydła pszczół
- Skrócone lub zdeformowane odwłoki i odnóża
- Zminiaturyzowane, niezdolne do lotu robotnice
- Pszczoły z powyższymi wadami wynoszone przez zdrowe robotnice przed ul, gdzie szybko giną
W przypadku silnego porażenia chorobą larwy i poczwarki mogą obumierać bezpośrednio w zasklepionych komórkach.
Diagnostyka warozy
W przypadku podejrzenia warozy należy przeprowadzić odpowiednie badania diagnostyczne:
- Badanie osypu z dna ula: metodą flotacji albo oględzinową
- Kontrola czerwiu trutowego: przez wizualną ocenę lub metodę wypłukiwania pasożytów
- Analiza dorosłych pszczół: przez obmywanie, termicznie (po uśmierceniu) lub bez zabijania pszczół – przy użyciu dwutlenku węgla (CO2) lub posypki cukrowej
Klinicznie ważna jest umiejętność odróżnienia roztocza Varroa destructor od mniej szkodliwej drobnej muchówki – wszolinki pszczelej (Braula coeca).
Działania profilaktyczne i leczenie
W Polsce leczenie odbywa się zgodnie z zaleceniami Państwowego Instytutu Weterynarii i przepisami krajowymi. W walce z warozą stosowane są następujące metody i substancje:
Syntetyczne akarycydy:
- Amitraz, tau-fluwalinat, flumetryna
- Zalety: łatwa aplikacja, wysoka skuteczność
- Wady: ryzyko powstania oporności Varroa, potencjalne zanieczyszczanie produktów pszczelich (wosk)
Substancje naturalne (kwasy organiczne i olejki eteryczne):
- Kwas mrówkowy, kwas mlekowy, kwas szczawiowy, tymol
- Zalety: nie pozostawiają pozostałości w miodzie, ekologiczność
- Wady: niższa wygoda aplikacji, konieczność ostrożnego stosowania
Metody zootechniczne i alternatywne:
- Regularny monitoring pasożytów (waroamonitoring)
- Wymiana plastrów, ograniczanie czerwiu trutowego, tworzenie odkładów
- Przesypywanie rodzin na węzę
- Izolowanie matek dla przerwania czerwienia
- Termiczne (cieplne) zabiegi
Przyszłość walki z warozą – genetyczna odporność pszczół
Prace naukowe koncentrują się na możliwości wyhodowania rodzin pszczelich odpornych na warozę, na przykład przez selekcję cech określanych jako „higiena wrażliwa na warrozę” (VSH). Jednak ze względu na niską dziedziczność tych cech praktyczne zastosowanie tej metody napotyka obecnie trudności.
