Zapobieganie rojeniu pszczół i hodowla matek

Rojenie pszczół stanowi naturalny proces rozmnażania, dla pszczelarza jednak oznacza ryzyko utraty produkcji miodu. Doświadczony pszczelarz Václav Horčic podzieli się swoją praktyczną wiedzą i poradzi, jak temu zjawisku skutecznie zapobiegać i wykorzystać je przy hodowli matek. Stare czeskie przysłowie mówi: „Rój, który w maju się roi, za pełny wóz siana stoi”. Pszczoły do rozmnażania wybierają okres od kwietnia do przesilenia letniego, przy łagodnej zimie mogą się roić nawet wcześniej, czasami i we wrześniu.

Czym jest rojenie i dlaczego do niego dochodzi?

• Niewystarczająca przestrzeń w ulu: Pszczoły nie mają wystarczająco miejsca do budowy, plastry są wypełnione miodem, a czerw przeważnie zasklepiony.

• Czynnik genetyczny: Niektóre rodziny pszczele charakteryzują się genetycznie wyższą rojliwością. Dlatego nie zalecamy rozmnażania matek z tych rojliwych linii.

Dlaczego rojenie jest dla pszczelarza niepożądane?

• Utrata produkcji: Rodzina pszczela, która się wyroiła, już w tym roku nie będzie produkować więcej miodu.

• Ryzyko utraty roju: Nie zawsze mamy pewność, że rój skutecznie złapiemy.

Czy rojenie może być też korzystne?

Tak. Rojenie jest do pewnego stopnia zdrowym procesem, gdy rój opuszcza zanieczyszczone stare plastry pełne patogenów i roztoczy. Rój bywa dlatego zdrowszy niż pierwotna rodzina pszczela.

Jak rozpoznać przygotowania do rojenia?

Pszczoły dają jasne sygnały przed swoim odlotem:

• Obsiadanie dennic przez pszczoły: Kontrola dennic pokazuje, że pszczoły siedzące na dnie są oznaką przepełnienia ula (patrz obr. 1).

• Tworzenie mateczników: Mateczniki bywają widoczne na brzegach plastrów czerwiowych przy szczegółowych kontrolach.

Wcześniejsze nieskuteczne metody

Tradycyjna metoda usuwania mateczników co tydzień bywa pracochłonna i niefunkcjonalna, ponieważ nie rozwiązuje przyczyny, tylko skutek.

Współczesne nowoczesne sposoby przeciw rojeniu

• Powiększenie przestrzeni ulowej: Dodajemy nadstawki miodowe, tym samym dajemy pszczołom dodatkową przestrzeń do składowania miodu i zapasów.

• Osłabianie rodziny pszczelej: Odbieramy plastry czerwiowe obsadzone pszczołami (bez matki). Zastępujemy je ramkami z węzą lub przygotowanym suszem i jednocześnie wyłamujemy wszystkie przygotowane mateczniki.

Tymi krokami niszczymy nastrój rojowy i wspieramy pszczelą produktywność przez cały rok.

Jak zwiększyć szansę na złapanie roju?

Skuteczną metodą jest ostrożne przystrzyżenie końca jednego skrzydła u matki. Rój nie odleci daleko i usiądzie w niskim miejscu. Przy łapaniu roju wykorzystuje się plaster czerwiowy z otwartym czerwiem umieszczony w rojaku, gdzie następnie rój szybko przechodzi. To znacznie przyspiesza i upraszcza cały proces.

Kroki kontroli i profilaktyki rojenia podczas sezonu

1. Przedwiośnie (marzec/kwiecień): Dodajemy ramkę budowlaną, dokonujemy wymiany plastrów zapasowych na ramki z suszem lub węzą.

2. Koniec kwietnia/według pożytku: Dodajemy pierwszą nadstawkę miodową z suszami, czym zajmujemy rodzinę pszczelą.

3. Początek maja przy braku pożytku: Odbieramy najsilniejszym rodzinom plastry czerwiowe z pszczołami, bez matki, i tworzymy odkład zbiorczy.

4. Połowa maja: Według pożytku dodajemy kolejną nadstawkę miodową do istniejącej.

5. Koniec maja: Ponownie tworzymy odkłady zbiorcze lub kręcimy miód, jeśli jest wystarczający pożytek.

Odkłady zbiorcze i ich wykorzystanie

Odkład zbiorczy to bezmateczna rodzina pszczela utworzona z plastrów z zasklepionym czerwiem i obsiadającymi je pszczołami, bez przenoszenia matki. Jest odpowiedni do hodowli matek.

Odkład uzupełniamy plastrami zapasowymi. Jeśli ich nie mamy, podajemy ciasto miodowo-cukrowe lub roztwór cukrowy. Odkład możemy umieścić w innym miejscu, lub pozostawić go zamknięty przez dwa do trzech dni w cieniu. Po tygodniu robimy kontrolę i usuwamy ewentualne mateczniki ratunkowe, a następnie bezpiecznie używamy go do hodowli wysokiej jakości matek.

Jak przygotować odkład zbiorczy do hodowli matek:

• Sprawdź dokładnie, czy w odkładzie nie znajduje się otwarty czerw ani mateczniki innego pochodzenia.

• Jeśli przestrzeń czerwiowa jest przygotowana, włóż między plastry specjalną ramkę hodowlaną z serią miseczek matecznikowych.

Czym jest ramka hodowlana i jak ją przygotowujemy?

Ramka hodowlana to specjalna ramka zawierająca listwę hodowlaną, na której są umocowane sztuczne miseczki matecznikowe z młodymi larwami. Jest podstawą udanej hodowli matek.

Przygotowanie ramki hodowlanej – krok po kroku:

1. Nawonianie ramki: Ramkę z miseczkami hodowlanymi najpierw umieszczamy na 24 godziny w rodzinie pszczelej lub odkładzie, aby nabrała pszczelego zapachu i stała się atrakcyjna dla pszczół.

2. Wybór wysokiej jakości materiału hodowlanego: Wybieramy najwyższej jakości rodzinę mateczną z najlepszymi właściwościami. Z tej rodziny pobieramy plaster z jednodniowymi larwami.

3. Przygotowanie miseczek matecznikowych: Do każdej miseczki matecznikowej na listwie hodowlanej wkładamy kroplę wody, rozcieńczonego mleczka pszczelego lub rozcieńczonego miodu – to ułatwia larwom przyjęcie.

4. Przelarwowanie: Łyżeczką do przelarwowania bardzo ostrożnie przenosimy jednodniowe larwy z plastra do wcześniej przygotowanych miseczek matecznikowych.

5. Włożenie ramki do odkładu: Przygotowaną listwę z miseczkami i larwami wkładamy z powrotem między plastry z czerwiem do odkładu zbiorczego.

Rozwój mateczników w odkładzie:

Po włożeniu ramki hodowlanej rozpoczyna się aktywna hodowla matek:

• Po 5 dniach: Mateczniki, teraz już zasklepione, ostrożnie przenosimy do klatek ochronnych, gdzie są chronione aż do pełnej dojrzałości.

• Po kolejnych 6 dniach: Nadchodzi czas na podział odkładu zbiorczego. Pszczoły wraz z plastrami i zapasami dzielimy równomiernie do małych ulików lub do nowo przygotowanych uli.

• Włożenie mateczników: Do każdego podzielonego odkładu natychmiast wkładamy jeden matecznik bez klatki ochronnej.

Przeniesienie odkładów i stabilizacja nowych matek:

Powstałe odkłady bezpiecznie przewozimy z powrotem na pierwotne stanowisko. W ciągu 10 do 14 dni przeprowadzamy kontrolę odkładów, aby sprawdzić, czy nowa matka dobrze się unasieniła i czy składa jaja.

Opieka nad utworzonymi odkładami

Przy hodowli matek ważna jest nie tylko faza początkowa, ale i następna opieka. Nowo utworzone odkłady konsekwentnie i regularnie karmimy:

• Zapewnienie karmienia: Używamy roztworu cukrowego (syrop zapasowy) lub ciasta miodowo-cukrowego. Prawidłowo karmione odkłady rosną szybciej i tworzą silne rodziny zdolne do przezimowania.

• Regularna kontrola: Odkłady regularnie kontrolujemy, co pozwala na wczesną interwencję przy ewentualnych problemach.

Ile odkładów można utworzyć w ciągu roku?

Ta metoda pozwala w ciągu jednego roku pszczelarskiego przygotować tyle odkładów zbiorczych, ile aktualnie hodujemy rodzin produkcyjnych. Zawsze mamy więc przygotowaną rezerwę nowych, młodych rodzin, które przydają się do wzmocnienia czy ponownego odnowienia uli produkcyjnych w przyszłych sezonach.

Z czasopisma pszczelarskiego Václav Horčic – doświadczony pszczelarz i lektor w dziedzinie pszczelarstwa.