Rodzina pszczela to organizm zbiorczy i polimorficzny, co oznacza, że składa się z więcej niż dwóch rodzajów dorosłych osobników. W skład rodziny wchodzi matka, która jest w pełni zdolną do rozrodu samicą, a także trutnie (osobniki męskie zdolne do rozrodu) oraz pszczoły robotnice. Robotnice są anatomicznymi samicami, jednak niezdolnymi do rozrodu (zw. 1). Podczas rozwoju osobniczego czerwiu pszczelego nie następuje pełny rozwój narządów rozrodczych, przez co są one niedorozwinięte lub częściowo uwstecznione. Dodatkowo, feromony wydzielane przez matkę obecnie funkcjonującą w rodzinie, unieczynniają narządy rozrodcze robotnic.
Czasami w wyniku różnych zaburzeń w funkcjonowaniu rodziny mogą pojawić się inne osobniki. Na przykład, gdy pszczoły wychowują matkę ratunkową ze zbyt „starej” larwy (więcej niż trzy dni), rozwija się z niej osobnik przejściowy - posiadający cechy zarówno robotnicy (koszyczki do zbioru i transportu pyłku, gruczoły woskowe, dłuższy aparat gębowy), jak i matki (rozwinięte jajniki, drożny zbiorniczek nasienny, zdolność do lotu godowego i składania zapłodnionych jaj). Taki osobnik przedłuża życie rodziny, składając zapłodnione jaja, z których robotnice mogą wychować w pełni rozwiniętą matkę, a nie w pełni wartościową matkę usuwają z gniazda.
Formowanie kast płciowych
Hormon juwenilny (HJ) jest produkowany przez parzyste ciała przyległe (corpora allata) zlokalizowane w głowie pszczoły, w pobliżu mózgu. Aktywność tego hormonu zależy od jego stężenia w hemolimfie owada. Najwyższy poziom HJ obserwowany jest w młodych stadiach larwalnych, a spada do zera w połowie stadium larwy żerującej (zwiniętej). Dzięki temu larwa przestaje pobierać pokarm i przygotowuje się do przepoczwarczenia. Odpowiedni poziom hormonu juwenilnego w hemolimfie utrzymuje struktury larwalne, co jest kluczowe dla tego etapu rozwoju. Hormon juwenilny odgrywa także istotną rolę w formowaniu kast w rodzinie pszczelej. W stadium larwy zwiniętej (żerującej) matki, hormony w hemolimfie pozostają na wysokim poziomie, co gwarantuje odpowiedni rozwój gonad. U larwy robotnicy w tym samym stadium, ciała przyległe są prawie całkowicie nieaktywne, co prowadzi do braku hormonu w hemolimfie i blokady rozwoju jajników. Stwierdzono również, że feromony matki hamują aktywność ciał przyległych, ograniczając wydzielanie hormonu juwenilnego.
Gniazdo pszczele
Pszczoła miodna buduje swoje gniazda w miejscach osłoniętych przed bezpośrednim światłem słonecznym, opadami atmosferycznymi i wiatrem. W naturalnych warunkach najczęściej są to dziuple w drzewach, wnęki skalne oraz nory pozostawione przez inne zwierzęta. Gniazdo pszczele składa się z woskowych plastrów o grubości około 25 mm, które mają obustronnie umieszczone komórki. Plastry są zawieszone pionowo i równolegle względem siebie, z uliczkami o szerokości około 10-12 mm pomiędzy nimi. W zależności od przeznaczenia, plastry mogą mieć trzy rodzaje komórek. Najwięcej jest komórek pszczelich, które są najmniejsze (średnica 5,2-5,7 mm i głębokość 10-13 mm) i służą do wychowu larw pszczół robotnic oraz magazynowania miodu i pierzgi w wolnych komórkach. Drugi rodzaj to większe komórki trutowe (średnica 6,6-7,06 mm i głębokość 14-15 mm).
Wykorzystywane są do wychowu trutni, a w wolnych od czerwiu komórkach również
magazynowany jest miód. Tych komórek jest znacznie mniej niż pszczelich. Często
pszczoły robotnice w wybudowanym plastrze z komórkami pszczelimi przerabiają
komórki na trutowe, aby wychowywać osobniki męskie.
Trzecim rodzajem komórek są mateczniki, specjalnie budowane do wychowu matek.
Mateczniki są największymi komórkami, mają średnicę około 9 mm i głębokość 20-25
mm. Powstają tylko w okresie wychowywania matek, najwięcej w okresie rojowym. Po
wygryzieniu się matki, pusty matecznik jest zgryzany przez robotnice. Naturalne
mateczniki mogą być trojakiego rodzaju:
Mateczniki rojowe: budowane na obrzeżach plastrów, przed planowaną rójką.
„Stara” matka opuszcza gniazdo z częścią robotnic, aby założyć nowe.
Mateczniki ratunkowe: budowane na komórkach pszczelich z najmłodszymi larwami po
stracie matki. Znajdują się najczęściej w środkowej części plastra.
Mateczniki cichej wymiany: nieliczne, budowane gdy pszczoły chcą wymienić starą
lub uszkodzoną matkę. Po zasklepieniu najstarszego matecznika, stara matka jest
usuwana z gniazda.
Pszczoły organizują gniazdo ekonomicznie. Centralna część plastra, naprzeciw
otworu wylotowego, służy jako rodnia, gdzie matka składa jaja i wychowywany jest
czerw. Wokół części zaczerwionej gromadzą pierzgę i miód. Boczne plastry tworzą
miodnię, gdzie magazynowany jest miód. Komórki magazynowe są przedłużane o 2-3
mm, aby zwiększyć ich pojemność. Na 1 dm² plastra, pszczoły mogą zmagazynować
około 300 g miodu.
Od wiosny do jesieni pszczoły dbają o swoje gniazdo. Ściany pomieszczenia
zajmowanego przez rodzinę (ula, dziupli) robotnice uszczelniają i impregnują
propolisem, co chroni przed wilgocią i gniciem.
Często, zwłaszcza jesienią, pszczoły zwężają otwór wylotowy mieszaniną propolisu i wosku. Całe gniazdo jest stale utrzymywane w czystości. Wszelkie resztki, odpadki, śmieci, martwe larwy oraz zmarłe pszczoły są usuwane przez robotnice na zewnątrz gniazda. Zdrowe robotnice i trutnie nigdy nie oddają kału wewnątrz gniazda, zawsze czynią to podczas lotu na zewnątrz. Kał matki jest wynoszony przez robotnice na zewnątrz, ponieważ matka nie opuszcza ula, z wyjątkiem lotu godowego lub rójki. W tym okresie robotnice strzegą również wejścia do gniazda, nie wpuszczając obcych pszczół (zwłaszcza głodnych) ani szkodników.
