Monitorowanie rodzin pszczelich

Racjonalizacja należy do ważnych czynników rozwoju współczesnego pszczelarstwa. Jest to ciągły proces innowacji, który przynosi poprawę warunków nie tylko dla samych pszczelarzy, ale przede wszystkim dla życia rodzin pszczelich. Pszczoły są przystosowawcze i pozwalają tym samym na szerokie wykorzystanie nowych technologii oraz uproszczenie pracy pszczelarza.

Co oznacza racjonalizacja pszczelarstwa?

Racjonalizację rozumiemy jako uproszczenie czy efektywne ustawienie procesów roboczych, prowadzących do obniżenia kosztów, czasu lub wysiłku fizycznego przy zachowaniu lub poprawie warunków życiowych rodzin pszczelich. Nie jest jednak ukierunkowana tylko na oszczędności techniczne czy zwiększanie produkcji. Szczególnie u pszczelarzy-hobbystów chodzi często także o ergonomiczne urządzenie środowiska pracy, spokojniejszą pracę bez stresu i ograniczenie fizycznie wymagających manipulacji.

Tradycyjne versus nowoczesne podejścia do pszczelarstwa

Metody pszczelarstwa są bardzo różnorodne. Możecie hodować pszczoły w klasycznych ulach nadstawkowych (ramki niskie lub wysokie), w koszach, specjalnych leżakach lub w minimalistycznych ramkach z prostymi listwami. Modernizacja jednak niekoniecznie oznacza ograniczanie tradycji, ale raczej umożliwia połączenie tradycyjnej hodowli z nowoczesnymi elementami, na przykład właśnie z systemem monitorowania.

Znaczenie nowoczesnych technologii monitorowania w pszczelarstwie

Ul pszczeli to często jak zamknięta księga – bez otwarcia ula zazwyczaj nie wiemy dokładnie, co nas wewnątrz czeka. Nowoczesne technologie umożliwiają śledzenie rodzin pszczelich na bieżąco i bez inwazyjnych interwencji. Tak jak inteligentne domy czy pojazdy sygnalizują problemy z wyprzedzeniem, tak też tzw. "inteligentny ul" może ostrzec pszczelarza o możliwych problemach i potrzebie wczesnych interwencji.

Zalety używania urządzeń monitorujących

• Zmniejszenie stresu przy pracy z pszczołami

• Wczesne wykrywanie problemów z rodzinami pszczelimi (choroby, niedobór pokarmu, rojenie)

• Lepsze możliwości planowania czasu i interwencji w sezonie

• Zwiększenie wygody i ergonomii pracy przy opiece nad pszczołami

Szczegółowy przegląd technologii monitorowania odpowiednich dla pszczelarstwa

Wagi ulowe – ważny przegląd stanu ula

Najszerzej rozpowszechnioną technologią jest z pewnością waga ulowa, która należy do najprostszych sposobów monitoringu odpowiednich także dla początkujących.

Waga ulowa dostarcza danych o:

• intensywności przynosu nektaru do ula podczas pożytków (ważne dla predykcji miododajności)

• zużyciu zapasów podczas okresu pozasezonowego i szczególnie zimą

• aktywności rodziny pszczelej na podstawie zmian wagowych (obloty, rojenie)

Co rozważyć przed zakupem wagi ulowej?

Typ zasilania – baterie czy zewnętrzne źródło?

Unikajcie chaotycznie umieszczonych kabli na pasiece. Idealne rozwiązanie to baterie, które jednak musicie regularnie wymieniać lub doładowywać. Korzystniejsza jest niezawodna jednostka doładowująca lub wariant z panelem solarnym.

Nośność wag ulowych – maksymalne obciążenie

Rodziny pszczele w dużych ulach mogą w sezonie łatwo osiągnąć wagę ponad 100 kg. Dlatego wybierajcie wagę ulową z zapasem, zazwyczaj dostępne są produkty z maksymalną nośnością około 200 kg.

Materiał i wytrzymałość konstrukcji

Dla długiej żywotności wagi i jej precyzyjnego działania wybierajcie raczej konstrukcje metalowe odporne na warunki klimatyczne niż konstrukcje z drewna lub tworzyw sztucznych.

Stabilność wagi – liczba i umiejscowienie czujników (tensometrów)

Tensometry to czujniki mierzące opór elektryczny według obciążenia i najlepiej sprawdzają się te typy:

• Wagi jednotensometryczne – stabilność zazwyczaj gorsza, podatne na wibracje, bardziej odpowiednie dla miejsc krytych i chronionych.

• Wagi dwu- do trzytensometryczne – lepsza stabilność, ale możliwość kołysania w jednym kierunku.

• Wagi czterotensometryczne (każdy róg wagi) – maksymalna stabilność, doskonała wydajność we wszystkich warunkach pogodowych i przy manipulacji.

Przyszłość nowoczesnych technologii w pszczelarstwie

Technologie monitorowania mają wielki potencjał na przyszłość. Ich wykorzystanie umożliwia połączenie tradycyjnych wartości pszczelarstwa z nowoczesnymi elementami technologii informacyjnych, co prowadzi do bardziej zrównoważonego i efektywnego sposobu hodowli pszczół, który jest korzystny zarówno dla pszczelarzy, jak i dla samych pszczół.

Urządzenia monitorujące zdecydowanie nie zastępują bezpośredniego kontaktu z pszczołami, raczej odpowiednio go uzupełniają i rozszerzają możliwości uzyskane przy tradycyjnych przeglądach o dodatkowe cenne informacje. Dzięki temu można osiągnąć optymalne wyniki z minimalnym obciążeniem stresowym zarówno dla pszczelarza, jak i dla pszczół

Zalety nowoczesnych wag ulowych:

Nieograniczony dostęp do danych historycznych z dowolnego miejsca

Idealna nowoczesna waga ulowa regularnie wysyła zmierzone dane na serwer internetowy. Dzięki temu pszczelarz ma zawsze dostęp do danych historycznych w nieograniczonej długości. Może tak łatwo porównywać rozwój rodzin pszczelich w ciągu kilku lat i uzyskiwać cenne nauki na kolejne sezony.

Automatyczne ostrzeżenia o nietypowych zdarzeniach

Wcześniejsze typy wag wymagały osobistej kontroli na miejscu. Nowoczesne wagi jednak automatycznie wysyłają powiadomienia przy nieoczekiwanych zmianach wagi, na przykład w przypadku upadku ula, uszkodzenia przez zwierzęta lub innych niepożądanych zdarzeń. Tym samym oszczędzają pszczelarzom czas i pomagają zapobiegać stratom rodzin pszczelich.

Zapewnienie transmisji danych – typy połączenia internetowego

Sposób podłączenia wagi ulowej do serwera internetowego zazwyczaj rozwiązuje producent. Istnieje kilka podstawowych sposobów łączności:

• Połączenie WiFi: Idealne przy krótkich odległościach od domu lub innego obiektu, ale sygnał znacznie spada wraz z rosnącą odległością.

• Sieć mobilna GSM: Niemal uniwersalne pokrycie i wysoka niezawodność działania, ale wyższe zużycie energii wymaga częstszej wymiany lub doładowywania baterii.

• Sieci IoT (internet rzeczy): Nowoczesne i niskoenergetyczne rozwiązanie (wytrzymałość ponad rok bez wymiany baterii), ale w niektórych lokalizacjach grozi ograniczona dostępność sygnału, dlatego warto najpierw sprawdzić dostępność w danym obszarze.

Opłaty za eksploatację systemu i połączenie internetowe wag

Eksploatacja serwera, na który wysyłane są dane z wag, z pewnością przynosi producentom koszty. Dlatego niemal wszyscy dostawcy takich wag wymagają małej regularnej opłaty za dostęp i eksploatację serwera, często w formie abonamentu. Niektórzy dostawcy umożliwiają także wynajem wag, dzięki czemu eliminuje się wysoką cenę zakupu urządzenia.

Ile wag ulowych nabyć?

W zwykłej pasiece nie jest konieczne nabywanie wagi dla każdego pojedynczego ula. Minimum to jednak dwie wagi. Gdybyśmy mieli tylko jedną wagę, możemy ryzykować, że śledzona rodzina pszczela nie reprezentuje całej pasieki (zbyt słaba lub silna). Z dwiema i więcej wagami ta możliwość znacznie się zmniejsza.

Śledzenie temperatury w ulach – czujniki temperatury

Kolejną użyteczną metodą śledzenia warunków życiowych rodzin pszczelich jest wykorzystanie czujników temperatury wewnątrz ula.

Zmiana temperatury w kłębie według aktywności rodziny pszczelej

Temperatura kłęba pszczelego znacznie różni się w zależności od tego, czy rodzina pszczela czerwi czy jest w spoczynku. U czerwiącej rodziny pszczelej stała temperatura osiąga około 35 °C. Natomiast bez czerwiu wystarczy tylko temperatura około 20 °C. Ta wiedza umożliwia na przykład precyzyjniejsze ustalenie terminu leczenia przeciw varrozie i bez otwierania ula sprawdzenie kondycji matki na koniec zimy.

Umiejscowienie czujnika temperatury – wskazówki i zalecenia

Czujnik powinien być umieszczony bezpośrednio w środku gniazda lęgowego lub kłęba. Przy standardowym użytkowaniu wystarcza jego umieszczenie w górnej części kłęba. Kolejne praktyczne wykorzystanie oferuje śledzenie budowy węzy – podwyższona temperatura ponad 30 °C oznacza, że pszczoły zdecydowały się rozpocząć budowę nowych plastrów.

Problem ze zmianą pozycji pszczół podczas zimy

Możliwe jest, że zimowa rodzina pszczela przy przemieszczaniu się za zapasami opuści miejsce czujnika. Typowym sygnałem jest spadek temperatury wewnętrznej, która zaczyna się zbliżać do zewnętrznej. W tym przypadku wystarcza lekko otworzyć ul, przesunąć czujnik bliżej kłęba i dyskretnie sprawdzić, czy rodzina pszczela jest w porządku.

Zewnętrzny czujnik temperatury – tak czy nie?

Mierzenie temperatury zewnętrznej ma sens, ale dziś już zastępuje ten czujnik powszechnie dostępna służba meteorologiczna z historią mierzonych danych bezpośrednio z waszej lokalizacji. Dlatego nie jest koniecznością.

Automatyzacja czy ręczne śledzenie temperatur?

Zaletą nowoczesnych specjalistycznych czujników przeznaczonych bezpośrednio dla pszczelarzy jest automatyczne wysyłanie danych do internetu, ich przejrzysta archiwizacja i możliwość graficznego śledzenia bez potrzeby ręcznego zapisu.

Ile potrzebujecie czujników temperatury?

W przeciwieństwie do wag ulowych, czujnik temperatury jest indywidualnie potrzebny dla każdej pojedynczej rodziny pszczelej, aby można było niezawodnie wykrywać odchylenia od normy i w razie potrzeby na czas interweniować.

Z czasopisma pszczelarskiego  RNDr. Pavel Mach